Mánh lới chính trị đằng sau thuật ngữ "năng lực dư thừa"
Chiến lược lớn của Mỹ là thống trị thế giới và hiện nay Trung Quốc đang trở thành mối đe dọa đối với mục tiêu đó. Một thuật ngữ ngu xuẩn và ngớ ngẩn, năng lực dư thừa. Trong kinh tế học, điều đó có nghĩa là bạn làm việc quá tốt, bạn quá giỏi trong lĩnh vực của mình. Có người hỏi tôi, việc cho Trung Quốc gia nhập tổ chức thương mại thế giới có phải là một sai lầm nghiêm trọng không?
Trên là nội dung trả lời của giáo sư Jeffrey Sachs trong một bài phỏng vấn và những gì giáo sư Jeffrey Sachs nói có thể sẽ khiến nhiều người bất ngờ. Ông giải thích lý do vì sao Mỹ muốn ngăn chặn đứng sự trỗi dậy của Trung Quốc và vì sao việc Trung Quốc phát triển không còn nằm trong lợi ích của Mỹ nữa. Thậm chí còn gây sốc hơn. Ông tiết lộ rằng rất nhiều người dân Mỹ đã bị đánh lừa, tin rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc là nguyên nhân gây ra các vấn đề của nước Mỹ.
Cảm nhận của tôi là vào khoảng năm 2010 và thật sự là vào khoảng năm 2013 đến 2014. Mỹ đã nói, "Ồ, được rồi, bây giờ chúng ta phải kiềm chế Trung Quốc." Nói cách khác, đó lại là một ý tưởng thiền cận nữa, lấy từ một cuốn cẩm nang lỗi thời cổ lỗ sĩ mà thực ra chưa bao giờ hoàn toàn đúng. Nhưng dù sao thì lấy cảm hứng từ chiến tranh lạnh, họ phủi bụi lại chiến lược cũ và áp dụng nó cho Trung Quốc.
Đối với tôi có một bài viết rất đáng chú ý xuất hiện trong một hội đồng đối ngoại. Bài viết đó có thể tìm thấy trên mạng. được viết bởi một đồng nghiệp cũ của tôi từng giảng dạy tại một trường đại học danh tiếng. Người sau này trở thành nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ, đại sứ tại Ấn Độ và một số vị trí khác. Cùng với đó là một học giả khác tên là Ashley J. Tellis. Họ đã viết vào năm 2015 rằng chúng ta cần một chính sách mới đối với Trung Quốc và họ nói rất rõ ràng ngay trong phần mở đầu. Chiến lược lớn của Mỹ là thống trị thế giới và giờ đây Trung Quốc đang đe dọa chiến lược đó. Vì vậy họ kết luận tuy không hoàn toàn nguyên văn nhưng ý chính là như vậy tôi chỉ diễn đạt lại sự trỗi dậy của Trung Quốc không còn nằm trong lợi ích của nước Mỹ nữa. Cứ như thể Hoa Kỳ đang nói được thôi 1,4 tỷ người dân của các bạn, sự thịnh vượng kinh tế của các bạn không nằm trong lợi ích của chúng tôi.
Vậy nên họ đã lập ra một danh sách những việc mà Mỹ cần làm. Và danh sách đó bao gồm:
Thứ nhất, xây dựng một hệ thống thương mại không có Trung Quốc nhằm mục tiêu loại trừ Trung Quốc một cách chủ động. Lại nữa, bạn không thể tin nổi điều này. Cứ như trò chơi con ní cấp hai vậy.
Tiếp theo, tăng cường quân sự xung quanh vùng tiếp giáp với Trung Quốc, bao gồm cả các liên minh mới được thúc đẩy mạnh mẽ với Hàn Quốc, Nhật Bản và một số liên minh khác.
Cấm vận công nghệ điều mà sau đó đã được thực và hiện tại chính quyền Mỹ lại tiếp tục nâng mức trừng phạt bằng cách áp thêm các lệnh cấm công nghệ mới đối với Trung Quốc. Thật ra họ đã liệt kê toàn bộ những điều này trong một bài viết từ năm 2015 và từng mục trong danh sách đó đều đã trở thành hiện thực.
Và với những ai quan tâm khi bạn thấy một bài viết như vậy, hãy hiểu rằng rất có thể đó không phải là quan điểm riêng của tác giả. Mà đúng hơn, họ đang truyền đạt lại cho các thành viên của giới hoạch định chính sách về những gì mà Trung tâm quyền lực ở Washington đã quyết định từ trước.
Vậy Washington ở đây có nghĩa là gì? Nó chính là bộ máy an ninh là một hệ thống các chính sách bí mật. Các chính trị gia chỉ đơn giản được thông báo các anh thực thi điều này đi. Và mọi việc trong danh sách ấy đã diễn ra suốt một thập kỷ qua. Nghĩa là đây là một quyết định có chủ ý. Một bước ngoặt khi Mỹ lựa chọn rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc không còn phù hợp với lợi ích của họ nữa.
Nếu bạn thực sự nhìn vào những gì đang diễn ra ngoài thực địa, bạn sẽ nhận ra một sự thật gây sốc. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ đã không còn tăng trưởng nữa. Không phải là chững lại trong một vài tháng mà là một sự chững lại rõ rệt, kéo dài với xu hướng giảm dần đều. Từng năm một, kim ngạch thương mại vốn trước đây liên tục đi lên như một mũi tên thẳng đứng, giờ đây đã đổi hướng. Không còn cảnh các container chất đầy hàng hóa made in China cập bến các cảng lớn ở bờ tây nước Mỹ. Thay vào đó là sự sụt giảm kéo dài. Một dấu hiệu cho thấy Washington không còn coi việc nhập hàng từ Trung Quốc là một phần trong lợi ích chiến lược của mình nữa. Đây không phải là chuyện tình cờ hay do yếu tố thị trường đơn thuần. Đây là một sự điều chỉnh mang tính chính trị, một chiến lược có chủ đích.
Trung Quốc từng là công xưởng của thế giới, nơi mà mọi thứ từ linh kiện điện tử, đồ gia dụng đến quần áo, giày dép đều được sản xuất với tốc độ chóng mặt và chất lượng ngày càng vượt trội. Nhưng giờ đây, khi sức mạnh công nghiệp ấy đạt đến mức khiến phương Tây cảm thấy khó chịu thì cái mác năng lực dư thừa được gán lên. Thay vì thừa nhận rằng Trung Quốc đã trở nên quá giỏi trong lĩnh vực sản xuất, họ lại cố tình biến điều đó thành một cái tội. Và hậu quả là gì? Là các doanh nghiệp Trung Quốc buộc phải thu hẹp thị trường tại Mỹ. Là hàng trăm ngàn container rỗng là những dây truyền sản xuất buộc phải chuyển hướng. Không chỉ là những con số thương mại khô khan mà còn là thông điệp chính trị rõ ràng. Sự trỗi dậy của bạn không còn phục vụ cho lợi ích của chúng tôi nữa.
Và điều đáng nói nhất đó chính là khi thương mại không còn là chiếc cầu nối giữa các quốc gia thì những rạn nứt địa chính trị sẽ ngày càng lớn. Điều này thật sự phi thường gần như đi ngược lại quy luật thông thường của nền kinh tế toàn cầu. Bởi trước đó con số xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ không những tăng mà còn tăng một cách đều đặn, mạnh mẽ và không có dấu hiệu dừng lại. Năm này qua năm khác, Trung Quốc bơm ra thị trường thế giới khối lượng hàng hóa khổng lồ khiến các trung tâm logistic tại Mỹ phải hoạt động ngày đêm. Câu chuyện này không đơn giản là Trung Quốc sản xuất nhiều mà là Trung Quốc đã và đang sở hữu một năng lực công nghiệp vượt trội mang tính hệ thống được vận hành với độ chính xác gần như tuyệt đối.
Từ thép, xi măng, pin năng lượng mặt trời đến vi mạch bán dẫn, Trung Quốc không chỉ sản xuất mà còn không ngừng mở rộng quy mô sản xuất. Công suất các nhà máy không bị bó hẹp ở nhu cầu nội địa. Họ đầu tư bài bản để vươn ra toàn cầu. Và chính điều đó đã khiến nhiều người ở phương Tây cảm thấy bất an. Bởi khi một quốc gia hơn 1 tỷ tư dân không chỉ tiêu dùng mạnh mà còn sản xuất giỏi, xuất khẩu nhanh và làm chủ chuỗi cung ứng toàn cầu thì cán cân quyền lực bắt đầu nghiêng đi. Đó là lúc các báo cáo phương Tây bắt đầu dùng những cụm từ mang tính miệt thị như năng lực dư thừa.
Nhưng hãy thử hỏi trong ngôn ngữ kinh tế học thuần túy, dư thừa nghĩa là gì? Nó có nghĩa là một quốc gia đang làm quá tốt việc của mình đến mức các đối thủ không thể theo kịp. Và thay vì tìm cách cạnh tranh một cách lành mạnh thì người ta bắt đầu nghĩ đến rào cản, cấm vận và áp lực chính trị. Nói cách khác, năng lực công nghiệp phi thường của Trung Quốc vốn từng được cả thế giới ca ngợi là phép màu châu Á, giờ đây lại bị biến thành một cái cớ để trừng phạt và cô lập. Đó không chỉ là sự bất công mà còn là biểu hiện rõ nét cho nỗi sợ hãi đang lớn dần trong các trung tâm quyền lực cũ. Giờ đây, người ta lại cố tình đưa ra một thuật ngữ mới, một cụm từ vừa mơ hổ vừa phi lý, nhưng lại được lặp đi lặp lại như một thứ vũ khí ngôn tử trong chiến tranh kinh tế, năng lực dư thừa.
Nghe có vẻ học thuật nhưng thực chất nó là sự ngụy biện khéo léo cho nỗi lo sợ của các cường quốc cũ. Nó không có một định nghĩa rõ ràng trong kinh tế học cổ điển và nếu có thì cũng chỉ là cái cớ để công kích một quốc gia đang làm đúng những gì mà bất kỳ nước phát triển nào cũng từng làm trong quá khứ. Sản xuất nhiều, chất lượng đảm bảo, giá cả phải chăng và bán ra khắp thế giới. Hãy thử tưởng tượng, nếu một quốc gia với hơn 1 tỷ dân sau hơn 100 năm bị áp bức, bị cướp bóc tài nguyên, bị xé nát bởi chiến tranh và nội loạn, giờ đây đứng dậy không xin ai một xu viện trợ mà tự mình xây dựng được mạng lưới công nghiệp hùng mạnh trải khắp lục địa thì liệu đó có phải là dư thừa hay đó là một hình mẫu đáng ngưỡng mộ?
Không, họ không dư thừa. Họ chỉ đang làm tốt hơn dự kiến và quan trọng nhất tốt hơn mong muốn của các thế lực từng quen với việc thống trị sân chơi kinh tế toàn cầu. Thuật ngữ năng lực dư thừa thực chất là sự phủ định thô bạo đối với quyền phát triển chính đáng của một quốc gia. Nó giống như bạn đang chạy nhanh và thay vì người khác nỗ lực chạy cùng, họ lại buộc bạn phải đeo tạ vào chân. Nó là lời buộc tội được ngụy trang bằng ngôn ngữ kỹ trị nhưng động cơ đằng sau thì rất rõ. Kiềm chế, cô lập và hạ thấp vị thế ngày càng lớn mạnh của một đối thủ không chịu cúi đầu.
Và điều đáng buồn là thay vì cổ vũ cho một thế giới đa cực, nơi mỗi quốc gia đều có cơ hội phát triển công bằng và tự chủ thì người ta lại chọn cách đặt ra những giới hạn nhân tạo bằng các cụm từ như năng lực dư thừa. Như thể sự thịnh vượng chỉ dành riêng cho một số ít. Vậy năng lực dư thừa thực sự có nghĩa gì trong kinh tế học? Không phải là bạn sản xuất sai chỗ, làm sai hướng hay gây lãng phí nguồn lực mà là bạn đang làm quá tốt công việc của mình. Tốt đến mức người khác bắt đầu cảm thấy bị đe dọa. Bạn không chỉ cạnh tranh mà còn đang dẫn đầu. Bạn không chỉ gia công mà còn thiết kế, đổi mới và làm chủ cả chuỗi giá trị. Bạn không chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng, bạn tự tạo ra thị trường, tự xây dựng thương hiệu và tự định giá. Và điều đó trong mắt những kẻ từng thống trị sân chơi toàn cầu là điều quá đáng, là không đúng trật tự, là vượt giới hạn cho phép.
Họ không nói thẳng ra rằng chúng tôi không muốn bạn phát triển mạnh đến thế. Thay vào đó, họ gọi đó là năng lực dư thừa. Nghe có vẻ khoa học nhưng bản chất là một lời cảnh cáo trá hình. Bạn đang đi quá xa khỏi khuôn khổ mà chúng tôi muốn bạn ở trong. Và điều đáng nói ở đây là cái mức mà người ta muốn bạn đạt tới không phải là mức tối đa theo khả năng bạn có thể vươn tới mà là mức vừa đủ để không làm họ cảm thấy bị cạnh tranh. Bạn có thể tiến bộ nhưng không được nhanh hơn họ. Bạn có thể phát triển nhưng không được vượt mặt. Tức là bạn được phép đi lên, miễn là đừng cao hơn người đã ra luật chơi.
Đây chính là mâu thuẫn lớn nhất của trật tự kinh tế hiện đại. Thế giới kêu gọi tự do thương mại, cạnh tranh công bằng và toàn cầu hóa. Nhưng khi một quốc gia thực sự giỏi, thực sự cạnh tranh thì những khái niệm ấy lập tức bị rút lại, bị thay thế bằng rào cản, cấm vận và sự kỳ thị. Trong khi đó, công lý kinh tế nếu tồn tại, lẽ ra phải được đo bằng hiệu quả sáng tạo và giá trị thực tiễn chứ không phải bằng cảm xúc bị đe dọa của những kẻ đang mất dần thế độc quyền.
Và thế là Hoa Kỳ nói với Trung Quốc bằng một giọng điệu đầy ngụ ý, "Các ông đang có năng lực dư thừa." Nghe có vẻ như một nhận định học thuật, nhưng đằng sau câu nói đó là cả một chiến lược mang tính kiềm chế, đầy chủ đích và không hề vô tình. Dư thừa ở đây không phải là dư thừa thật sự. Không phải Trung Quốc đang sản xuất ra những thứ không ai cần hay làm ra sản phẩm kém chất lượng gây hại cho thị trường. Ngược lại, Trung Quốc đang làm đúng tất cả những gì một quốc gia đang phát triển nên làm. Mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao công nghệ, cải thiện chuỗi cung ứng và đặc biệt chiếm lĩnh thị phần bằng giá trị thực chứ không phải nhờ mánh lới chính trị.
Vậy mà điều đó lại bị gán má là dư thừa. Và điều đáng nói hơn cả đây là một khái niệm hoàn toàn mới. Trước đây khi các nước phương Tây phát triển ô ạt, sản xuất hàng hóa không giới hạn rồi xuất khẩu đi khắp toàn cầu, không ai bảo họ là dư thừa. Ngược lại, họ được ca ngợi là cỗ máy công nghiệp siêu hạng, là hình mẫu phát triển hiện đại. Nhưng giờ đây khi một quốc gia phương Đông bắt đầu thể hiện năng lực tương tự, thậm chí hiệu quả hơn, tối ưu hơn thì cùng một hành động lại bị lên án, bị hoài nghi và cuối cùng là bị trừng phạt. Khái niệm năng lực dư thừa vì thế không phải là một tiêu chuẩn khách quan, nó là một công cụ chính trị. Một tấm biển dừng lại được dựng lên giữa đường cao tốc phát triển nhằm ngăn không cho bất kỳ ai khác đi nhanh hơn chiếc xe từng dẫn đầu. Và Trung Quốc với hơn 1 tỷ tư dân, hàng triệu kỹ sư, nhà máy và các trung tâm đổi mới công nghệ không chấp nhận dừng lại ở lề đường chỉ vì người khác cảm thấy khó chịu.
Thế nên hãy tỉnh táo trước những thuật ngữ được tạo ra không phải để lý giải mà để giới hạn, không phải để xây dựng mà để cản bước, không phải để minh bạch mà để che giấu nỗi sợ hãi đang ngày càng lớn lên trong các cường quốc cũ. Dù sao thì đây là một quyết định có chủ đích và nó đang được thực thi. Điều khiến tôi không thể tin nổi là người lớn mà lại làm những chuyện như thế này và điều đó cực kỳ nguy hiểm. Cuối cùng chính điều này đang khiến hàng trăm ngàn người thiệt mạng và ngày nào chúng ta cũng nói về chiến tranh hạt nhân. Đó là sự điên dồ tuyệt đối bởi vì ý tưởng cơ bản về hội nhập thì sao lại không cho Trung Quốc có mức sống đàng hoàng sau 100 năm 50 năm bị phương Tây cướp bóc và hỗn loạn nội bộ?
Tại sao lại không? Nếu chúng ta nhìn sự việc một cách bình thường rằng thế giới này không phải chỉ là các câu lạc bộ, bạn bè, đồng minh hay phe nhóm mà là một hành tinh đang cố gắng tìm lối đi chung và tránh khỏi những bãi cạn, những thảm họa tiềm ẩn thì chúng ta đã khá hơn rất nhiều rồi. Đúng vậy, bởi vì nếu Trung Quốc trở nên giàu mạnh và người dân Trung Quốc có cuộc sống khá giả, đó là điều tốt. Đó cũng là điều tốt nếu điều đó xảy ra với người Ấn Độ, người Mỹ Latin và tất cả những dân tộc khác. Nó là một điều tích cực. Nếu chúng ta thực sự thực tế và trung thực với chính mình đối với chúng tôi ở Châu Âu và các bạn ở châu Mỹ thì đó là một điều tốt cho tất cả mọi người. Chúng ta có thể giao thương tốt hơn. Chúng ta có thể trao đổi ý tưởng tốt hơn. Chúng ta sẽ có nhiều lý do hơn để mong muốn sống hòa bình với nhau bởi khi đó chúng ta có lợi ích chung trong sự thịnh vượng cùng chia sẻ.
Cố tình kìm hãm người khác theo cách đó vì thực chất đây chính là hành động phơi bày sự đàn áp công khai. Và theo đúng định nghĩa, điều này chắc chắn sẽ dẫn đến sự phản kháng. Điều đó là không thể tránh khỏi. Và khi bạn nhìn vào phương Tây, chúng ta là ai? Bạn biết đấy, Châu Âu, Mỹ, chúng ta chỉ là một phần nhỏ của thế giới. Đúng, là một phần quan trọng nhưng không phải là đa số. Đa số nằm ở nơi khác. Nếu chúng ta định vị mình theo cách như vậy rằng chúng ta sẽ cố gắng giữ cho phần lớn thế giới luôn bị kìm hãm thì không có gì ngạc nhiên khi họ sẽ chống lại chúng ta. Và họ sẽ bắt đầu xây dựng các thể chế riêng của họ, những thể chế thay thế cho những gì chúng ta đang có.
Bạn nghĩ sao về quan điểm của giáo sư Jeffrey Sachs? Nếu bạn thấy những điều ông nhận xét là đáng để suy ngẫm, hãy chia sẻ cho những ai đang quan tâm đến thời cuộc và những gì đang diễn ra hiện nay trên thế giới. Vì hiểu được bản chất và nguồn gốc các cuộc cạnh tranh, đối đầu địa chính trị là bước đầu tiên để chuẩn bị trước khi khủng hoảng xảy ra.
Xem thêm:
CDF2025 | Jeffrey Sachs: There is no overcapacity in China, just great capacity
