Hầu hết chúng ta đều được dạy từ nhỏ rằng tiền bạc là thứ khó kiếm, rằng phải nỗ lực học tập và làm việc cực lực cả đời mới mong có được. Thế nhưng mỗi khi khủng hoảng kinh tế ập đến, chúng ta lại chứng kiến các ngân hàng trung ương dường như có thể in ra hàng núi tiền một cách dễ dàng đến khó tin. Điều này khơi lên vô số câu hỏi tiền thực sự được tạo ra từ đâu? Ai sẽ là người phải trả giá cho những khoản tiền khổng lồ mới được tạo ra này? Và quan trọng hơn cả, tất cả những điều này có ý nghĩa gì đối với cuộc sống của mỗi chúng ta? Và tương lai của nền kinh tế toàn cầu. Cuộc hành trình vén màng bí ẩn về tiền tệ có thể khởi đầu khá đơn giản nhưng càng đi sâu chúng ta càng nhận ra sự phức tạp, thậm chí là những điều tưởng chừng phi lý đang vận hành ngay trong hệ thống mà chúng ta là một phần của nó. Trong bài viết này chúng ta hãy cùng nhau khám phá sự thật này.
Tiền vật chất một phần nhỏ của bức tranh kinh tế
Khi nhắc đến tiền, hầu hết mọi người đều hình dung đến hình ảnh những tờ tiền giấy hay đồng xu kim loại, những vật thể hữu hình có thể cầm được trên tay. Loại tiền phổ biến này có tên gọi là tiền vật chất và nó được sản xuất bởi các cơ quan do chính phủ chỉ định, chẳng hạn như cục đúc tiền hoàng gia hoặc xưởng in tiền quốc gia. Mặc dù quy trình sản xuất được thực hiện bởi những tổ chức chuyên môn, quyền kiểm soát cuối cùng vẫn nằm trong tay cơ quan công quyền. Bất ngờ thay, tiền vật chất lại chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng lượng tiền đang lưu thông trong một nền kinh tế. Trên thực tế, con số này thường chỉ dao động từ 3% đến 8% tùy theo quốc gia. Mục tiêu của việc in tiền mặt chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu thanh khoản từ phía ngân hàng tư nhân. Khi một người dân tiếp cận máy ATM và yêu cầu rút tiền, hệ thống ngân hàng bắt buộc phải có đủ tiền mặt để phục vụ cho nhu cầu này.
Quá trình sản xuất tiền cũng tiết lộ một khía cạnh ít ai ngờ. Chi phí để in ra một tờ tiền thường rất thấp, ví dụ chỉ cần khoảng ba xu để in một tờ mệnh giá 10 đô la Mỹ. Điều đó tạo ra một khoản lợi nhuận cho mỗi tờ tiền được phát hành. Và phần chênh lệch đó được gọi là lợi tức đúc tiền seigniorage. Khoảng lợi tức này sẽ chạy vào ngân sách nhà nước và có thể giúp chính phủ giảm nhẹ gánh nặng thuế cho người dân. Từ đây, một câu hỏi tự nhiên được đặt ra. Nếu tiền vật chất mang lại lợi ích như vậy, tại sao chính phủ không in thật nhiều để giải quyết những nhu cầu tài chính? Câu trả lời nằm ở vai trò giới hạn của chính trị trong việc tạo tiền. Nếu những người nắm quyền có thể thoải mái in tiền để thực hiện các cam kết tranh cử hoặc tài trợ cho các dự án lớn, hệ quả sẽ là sự mất giá không thể kiểm soát của đồng tiền. Khi lượng tiền cung ứng tăng quá nhanh, giá trị mỗi đơn vị tiền sẽ giảm xuống do mất cân bằng với nguồn hàng hóa và dịch vụ thực tế, từ đó dẫn đến lạm phát.
Trong kịch bản xấu nhất, làm phát vượt khỏi tầm kiểm soát sẽ trở thành làm phát phi mã khi đồng tiền mất giá quá nhanh đến mức chính người dân không còn tin tưởng vào sức mua của nó nữa. Hãy hình dung một người nắm trong tay 1 triệu đô la nhưng chỉ đủ để mua một ổ bánh mì. Đó không còn là tiền mà là một mảnh giấy không hơn không kém. Nhưng tờ tiền ấy không còn được dùng để mua bán và được tái chế thành túi sách hoặc tranh vẽ như đã từng xảy ra tại Zimbabwe, Argentina hay Venezuela.
Tiền vốn là một thức đo giá trị ổn định cho nền kinh tế nhưng tính chất đó chỉ có hiệu lực khi tiền được tạo ra một cách cẩn trọng. Trong suốt nhiều thiên niên kỷ vàng từng giữ vai trò như một cái neo đảm bảo cho giá trị của tiền. Buộc các chính phủ phải có sự cân nhắc khi phát hành thêm tiền. Nhưng sự ổn định đó chấm dứt vào năm 1971 khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon tuyên bố dừng chế độ bản bị vàng, nghĩa là đô la Mỹ không còn được chuyển đổi sang bàn theo một mức giá cố định. Kể từ đó, bản thân tiền trở nên co giãn, tức giá trị của nó phụ thuộc vào lòng tin hơn là vật chất cụ thể như vàng.
Do đồng đô la Mỹ là đơn vị tiền dự trữ toàn cầu, quyết định của Hoa Kỳ đã kéo theo ảnh hưởng lớn đến toàn bộ hệ thống tài chính toàn cầu. Mặc dù các chính trị gia không trực tiếp in tiền nữa nhưng ảnh hưởng gián tiếp của họ đến quy trình tạo tiền vẫn hiện diện và điều đó gây ra những hệ lụy kinh tế không thể bỏ qua. Trong bức tranh toàn cảnh, tiền vật chất chỉ là phần nổi của tảng băng với việc chỉ chiếm từ 3% đến 8% tổng lượng tiền. Câu hỏi đáng lưu ý là phần còn lại đến từ đâu? Ai có quyền tạo ra nó? Đây chính là cánh cửa dẫn đến một thế giới khác nơi ngân hàng tư nhân nắm vai trò trung tâm.
Từ nhỏ chúng ta được dạy rằng muốn có tiền phải học hành chăm chỉ, làm việc cực lực. Nhưng khi khủng hoảng xảy ra, Ngân hàng Trung ương chỉ cần in tiền. Vậy rốt cuộc tiền là gì? Ai được quyền tạo ra nó? Và tại sao những câu chuyện như vậy lại luôn bị kể một cách mơ hồ và khó hiểu? Câu trả lời là bởi hệ thống tiền tệ hiện đại phức tạp đến mức phần lớn chúng ta không được trang bị kiến thức để hiểu nó. Điều này không chỉ khiến chúng ta bị động trong các quyết định tài chính cá nhân mà còn dễ trở thành nạn nhân hợp pháp của những chính sách kinh tế lớn.
Ngân hàng tư nhân và tiền tệ dựa trên nợ
Trong thế giới hiện đại, phần lớn tiền tệ mà chúng ta sử dụng không đến từ ngân hàng trung ương hay chính phủ mà được tạo ra bởi hệ thống ngân hàng tư nhân. Trên thực tế, khoảng 97% tổng cung tiền tại các nền kinh tế phát triển đều bắt nguồn từ đây. Điều này biến hệ thống tiền tệ thành một cấu trúc phần lớn được tư nhân hóa và vận hành trong không gian kỹ thuật số. Đó là một hệ quả của một quá trình phát triển lâu dài. Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng phải liên tục tìm cách duy trì sự ổn định và kiểm soát dòng tiền, nhất là sau các cuộc khủng hoảng ngân hàng nơi người dân độ xô đi rút tiền cùng lúc nhưng ngân hàng lại thiếu tiền mặt. Khi phải đối mặt với rủi ro sụp đổ do không thể đáp ứng nhu cầu thanh khoản, các ngân hàng đã vận động hành lang và thành công trong việc thuyết phục các nhà làm luật, trao cho họ một đặc quyền, quyền tạo ra tiền trên cơ sở nợ, nhiều hơn số tiền thực sự họ đang nắm giữ. Từ đây, một loại tiền mới hình thành tiền kỹ thuật số dựa trên nợ.
Cấu trúc pháp lý tạo nên móng cho điều này có từ lâu đời. Khi vào năm 1704, Quốc hội Anh thông qua đạo luật về giới hạn trả tiền gọi là Promissory Notes Act. Đó là văn bản ghi nhận một lời hứa hoàn trả số tiền đã vay và luật pháp công nhận văn bản đó có giá trị tương đương với số tiền ghi trên đó. Chuyển sang thời hiện đại, hình thức cam kết này biến thành những dòng số liệu điện tử mà ngày nay chúng ta gọi là nợ. Điều thiết yếu trong hệ thống này là quyền hạn to lớn mà giấy phép ngân hàng đem lại. Khi một cá nhân hoặc tổ chức đến ngân hàng để xin vay tiền, ngân hàng không rút tiền từ một kho dự trữ nào hay lấy từ khoản tiết kiệm của khách hàng khác. Thay vào đó, họ tạo ra tiền mới bằng thao tác kế toán. Trong hệ thống sổ sách kế toán kép, một bên ghi nhận khoản tiền gửi mới được cung cấp cho người vay, còn bên kia ghi lại một khoản nợ tương ứng, tức lời hứa hoàn trả tiền có tính cả lãi suất. Từ đó tiền được đưa vào hệ thống không phải từ tích lũy mà từ kỳ vọng và tín nhiệm.
Ví dụ khi có người đi mua một căn nhà trị giá 5 tỷ đồng và vay đúng số tiền này từ ngân hàng. Điều xảy ra là ngân hàng tạo ra 5 tỷ trong tài khoản của người vay và đồng thời ghi nhận một khoản phải thu 5 tỷ. Lời hứa của người vay sẽ trả lại kèm lãi. Khi số tiền ấy được chuyển cho chủ nhà và lưu chuyển trong hệ thống kinh tế rộng hơn, nó trở thành một phần của nguồn tiền đang lưu thông. Điều này dẫn đến một thực tế rằng trong hệ thống hiện tại tăng trưởng kinh tế dường như gắn liền với việc tạo thêm nợ. Nợ và tiền trong khuôn khổ tài chính hiện tại đơn giản là những mặt khác nhau của cùng một bản chất. Nó là khoản nợ đối với người vay nhưng lại là một tài sản đối với người cho vay. Bản thân giao dịch không hề dựa vào tiền mặt có sẵn mà là sự sáng tạo của tín dụng bởi ngân hàng tư nhân.
Việc tạo tiền kỹ thuật số nhờ nợ không những là một đặc quyền mà còn là cơ chế sinh lời chính của ngân hàng. Lợi tức thu được từ lãi suất các khoản vay chính là phần lợi nhuận lớn nhất kể cả khi khoản vay đã được hoàn trả và khoảng nợ ban đầu đã biến mất. Thị trường bất động sản luôn là nơi hấp dẫn nhất để thực hiện việc tạo tiền dựa trên nợ. Lý do là bởi bất động sản, đặc biệt là nhà ở được xem như là tài sản thế chấp ít rủi ro hơn và có tiềm năng sinh lời lớn. Trong trường hợp người vay mất khả năng chi trả, ngân hàng có thể thu hồi tài sản tức là căn nhà. Bởi vậy, các ngân hàng đã tập trung đáng kể vào lĩnh vực địa ốc, tạo nên lượng lớn tiền mới dựa trên thế chấp nhà đất. Khi việc cho vay bất động sản được ưu tiên đi kèm với nhu cầu ngày càng tăng, giá nhà bắt đầu tăng vọt để người dân vào tình thế phải vay nhiều hơn để mua tài sản mà họ vốn không đủ khả năng chi trả. Hậu quả sau nhiều thập kỹ là sự hình thành bong bóng bất động sản quy mô lớn tại nhiều quốc gia. Kinh tế rơi vào tình trạng hiện nợ, cá nhân, gia đình và tổ chức đều gánh những khoản nợ vượt xa khả năng tài chính của họ để tiếp tục hòa vào dòng chảy tiêu dùng và đầu tư.
Nhưng tiền không chỉ được tạo ra qua hình thức vay mượn, khi ai đó gửi tiền vào ngân hàng, khoản tiền mặt đó không còn thực sự thuộc quyền sở hữu của họ nữa. Luật pháp cho phép ngân hàng sở hữu số tiền đó và họ chỉ có một nghĩa vụ, hoàn trả tiền khi khách hàng yêu cầu.
Theo mô hình truyền thống, ngân hàng giữ lại một phần nhỏ của khoản tiền gửi làm dự trữ bắt buộc thường là 10%. Phần còn lại sẽ được cho người khác vay. Người đó lại có thể gửi số tiền đó cho một ngân hàng khác và ngân hàng đó lại có thể cho vay 90% cứ thế mà tiếp diễn. Quá trình này lặp đi lặp lại nhiều lần làm cho chỉ một khoảng tiền gửi ban đầu cũng có thể tạo ra lượng lớn tiền lưu thông trong nền kinh tế. Trong một số ví dụ, 1 tỷ đồng có thể sinh ra đến 10 tỷ đồng. Đây chính là cơ chế cho vay dự trữ phân đoạn. Hiểu đơn giản là ngân hàng giữ một phần nhỏ và tái sử dụng phần lớn tiền gửi dưới dạng cho vay.
Thế nhưng sau ngày 26 tháng năm 2020, mọi thứ thay đổi khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ FED loại bỏ hoàn toàn yêu cầu dự trữ bắt buộc. Các tổ chức lưu ký không còn cần phải giữ lại bất kỳ phần trăm nào của tiền gửi để đảm bảo an toàn. Kết quả là hệ thống ngân hàng có thể tạo ra lượng tiền gần như không giới hạn chỉ dựa trên sổ sách kế toán. Trong khi điều này có thể tăng thanh khoản, nó cũng tiềm ẩn rủi ro rất lớn, nhất là khi các ngân hàng sử dụng tiền gửi vào mục đích đầu cơ trên thị trường tài chính. Tiền gửi không những bị cho vay mà còn được các ngân hàng sử dụng để đầu tư vào các sản phẩm tài chính phức tạp như phái sinh và chứng khoán. Đây là những hợp đồng đặt cược lên khả năng biến động giá trị của tài sản trong tương lai. Những công cụ này đã trở nên phổ biến tới mức thị trường phái sinh toàn cầu được ước tính vượt quá 1 triệu tỷ đô la, con số cao hơn gấp 10 lần tổng quy mô của nền kinh tế thế giới. Trong thời kỳ kinh tế bùng nổ, việc vay nợ được xem là yếu tố thúc đẩy nền kinh tế khi người tiêu dùng chi tiêu cho những thứ vượt quá khả năng thực tế. Nhưng đến một thời điểm người dân không thể vay thêm và cũng không thể trả nợ cũ.
Tình trạng vỡ nợ lan rộng làm các ngân hàng ngừng cho vay và nền kinh tế chậm lại. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 là hệ quả rõ nét nhất của cơ chế này. Đây được coi là khoảnh khắc kinh tế thực sự bắt đầu suy yếu nghiêm trọng. Các ngân hàng lúc đó đã trở thành những tổ chức quá lớn, có mối liên kết quá sâu và giữ vai trò then chốt trong việc cung cấp tiền. Nếu chúng sụp đổ, hậu quả không chỉ dừng ở việc phá sản mà còn có thể gây ra sự sụp đổ toàn diện trong hệ thống tiền tệ. Do đó, chính phủ đã can thiệp và ngân hàng trung ương trở thành cứu cánh cuối cùng. Tiền được tạo ra để giải cứu các tổ chức bị đe dọa. Dù về mặt lý thuyết, các khoản vay từ Ngân hàng Trung ương cũng đều phải hoàn trả. Người phải trả khoản tiền đó chính là người dân thông qua thuế.
Hệ thống được xây dựng sao cho chính phủ không thực sự hỗ trợ dân chúng mà dân chúng mới là người hậu thuẫn cho chính phủ thông qua các khoản thuế và thương mại. Số tiền thu về sẽ được dùng để thanh toán các khoản vay từ ngân hàng trung ương kèm theo lãi suất. Như vậy đổi ra ban đầu từ phía ngân hàng tư nhân rốt cuộc lại chuyển sang người đóng thuế. Một khi ngân hàng trung ương nắm quyền tạo ra tiền để cứu trợ các ngân hàng tư nhân thì điều này làm phát sinh một rủi ro đạo đức lớn. Các ngân hàng biết rằng nếu thất bại họ sẽ vẫn được cứu và mọi hệ quả sẽ không do họ gánh chịu. Chính thực tế này cho thấy khối ngân hàng tư nhân có quyền to lớn trong tạo tiền và chi tiêu tiền gửi của người dân. Khi ngân hàng đủ lớn để không thể sụp đổ, quyền lực của họ vượt xa vai trò một tổ chức tài chính mà trở thành động lực then chốt của toàn bộ nền kinh tế.
Kể từ năm 2008, các quốc gia phát triển đã trải qua giai đoạn kéo dài hơn một thập kỷ trong mô hình sự sống nhân tạo, tức là lãi suất cực thấp, nới lỏng định lượng và các biện pháp kích cầu đem lại lợi ích ngắn hạn nhưng chứa đựng rủi ro lâu dài. Sự can thiệp không giới hạn này vào thị trường không những khuyến khích hành vi rủi ro mà còn đẩy chi phí về phía tương lai, về phía người dân và các thế hệ kế tiếp. Toàn bộ cơ cấu tiền tệ ngày nay được đặt trên nền tảng dễ biến động. Việc tạo tiền phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nợ và kỳ vọng hoà trả. Tuy tiền trong ví có vẻ là của bạn nhưng quyền tạo ra nó lại không nằm ở bạn mà nằm trong tay một hệ thống phức tạp được kiểm soát bởi ngân hàng và các cơ quan tài chính. Và tất cả bắt đầu từ một lời hứa được viết trên giấy này đã chuyển sang dạng số mà lời hứa ấy một khi không thể thực hiện sẽ khiến cả hệ thống chao đảo.
Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương
Một trong những hình thức tạo tiền gây ngạc nhiên nhất trong lịch sử hiện đại là nới lỏng định lượng hay còn gọi là QE - Quantitative Easing. Phương pháp này xuất hiện lần đầu tại Nhật Bản vào năm 1989 trong bối cảnh quốc gia này đối mặt khủng hoảng tài chính. Nhưng phải đến năm 2008 khi cuộc khủng hoảng nhà đất lan rộng ra toàn cầu, nó mới trở thành một công cụ chính sách tiền tệ phổ biến dưới tay cục dự trữ liên ban Mỹ FED. Về bản chất, QE là quá trình ngân hàng trung ương tạo ra tiền để cung cấp nguồn vốn trực tiếp cho hệ thống ngân hàng, các doanh nghiệp lớn và gần đây là cả công chúng. Cách làm này được coi là một giải pháp khẩn cấp để cứu nền kinh tế trong thời điểm khó khăn tột độ. Đó không phải là kiểu cứu trợ đến từ nguồn thu ngân sách hay thuế mà là việc tạo ra tiền mới chưa từng tồn tại trong hệ thống. Tiền này sau đó được bơm vào nền kinh tế thông qua hình thức mua tài sản tài chính, đặc biệt là trái phiếu.
Khi khủng hoảng tài chính xảy ra năm 2008, Mỹ đã triển khai gói QE đầu tiên trị giá 700 tỷ đô la. Tại thời điểm đó, động thái này tạo ra làng sóng tranh cãi dữ dội. Nhiều người cho rằng việc giải cứu với ngân hàng Phố Wall là điều cần thiết nếu muốn tránh thảm họa kinh tế lan rộng. Theo kế hoạch của Tổng thống Mỹ, Bộ Tài chính Hoa Kỳ được phép mua lại các khoản nợ xấu bao gồm rất nhiều khoản bay thế chấp dưới chuẩn từ tay các tổ chức tài chính. Những khoản nợ rủi ro đó sau đó lại được chuyển hóa thành gánh nặng cho người dân vì chính phủ Mỹ phải nâng giới hạn nợ quốc gia từ 10,6 lên 11,3.000 nghìn tỷ đô la để trang trải. Ban đầu đây được xem như một biện pháp khẩn cấp chỉ thực hiện một lần nhưng trong suốt thập kỷ sau đó FED cho thấy họ không thể rút lại chính sách này.
Một sự thật gây sốc là từ năm 1776 thời điểm thành lập nước Mỹ cho đến 2008 quốc gia này mới tích lũy gần 1000 tỷ đô la nợ. Thế nhưng chỉ 6 năm sau vào 2014 con số đó đã tăng vọt lên 4,4 nghìn tỷ. Và khi đại dịch Covid-19 bùng phát thì chỉ trong 3 tháng FED tiếp tục đẩy thêm 3000 tỷ đô la vào hệ thống. Hiện tại ngân hàng trung ương Mỹ có thể bơm hàng trăm tỷ đô la vào nền kinh tế chỉ trong vài giờ. Dù vậy thì hiệu quả của việc bơm tiền hàng loạt này đang giảm dần. Thứ cho phép tất cả điều này diễn ra chính là việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ tiền tệ hóa nợ, tạo ra tiền mới để mua lại nợ của chính phủ. Quá trình này được thực hiện thông qua thị trường trái phiếu dù ít được công chúng chú ý hơn thị trường chứng khoán, quy mô thị trường trái phiếu thực tế còn lớn hơn rất nhiều và đóng vai trò như huyết mạch, tài chính toàn cầu.
Về cơ bản thì trái phiếu là công cụ để chính phủ hoặc doanh nghiệp vay tiền từ công chúng hoặc tổ chức tài chính. Khi ngân hàng trung ương muốn bơm tiền, họ không sử dụng quỹ tiết kiệm như người dân mà đơn giản là tạo ra tiền mới để mua trái phiếu này. Vậy liệu hệ thống đó có điểm yếu hay không? Một tài liệu từ Ngân hàng Trung ương Châu Âu năm 2016 khẳng định ngân hàng Trung ương không thể phá sản vì họ có quyền tạo ra nhiều tiền hơn bất cứ lúc nào họ cần. Hiệu ứng kéo theo là ngày nay chính phủ các nước đang bị mắt kẹt. Họ nợ hàng nghìn tỷ đô la nhưng lại không có nhiều phương án huy động tiền ngoài việc tăng thuế, điều rất khó khả thi về mặt chính trị.
Kỳ vọng của nhà hoạch định là lượng tiền mới bơm ra sẽ kích thích nền kinh tế hồi sinh sau một hệ quả khác đang phát sinh. Khi ngân hàng trung ương mua trái phiếu, đồng nghĩa với việc họ sở hữu tài sản phát hành ra từ chính phủ và tập đoàn, họ dần trở thành cổ đông lớn nhất của toàn bộ nền kinh tế. Ở Nhật Bản, bảng cân đối kế toán của ngân hàng Trung ương hiện còn lớn hơn GDP quốc gia, thậm chí họ nắm giữ tới 80% tổng giá trị thị trường chứng khoán Nhật Bản. Ngân hàng Trung ương Thụy Sĩ với phương thức tương tự đã sở hữu 90 tỷ đô la cổ phiếu của các công ty lớn của Mỹ như Apple, Microsoft, Google hay Amazon. Chuyện những ngân hàng trung ương này có thể tạo ra tiền từ hư không, sau đó đi mua các tài sản có giá trị thực là điều khiến nhiều người phải giật mình.
Họ không thể phá sản nhưng có thể gom lấy các tài sản tốt nhất mà thế giới phải lao động vất vả tạo ra. Điều này gây ra những tác động hệ trọng đến tính minh bạch của thị trường và sự công bằng về quyền sở hữu tài sản trong xã hội. Tác động của việc bơm tiền vô tội vạ đã làm biến dạng thị trường tài chính. Trước đây, thị trường chứng khoán từng được xem như phong vũ biểu phản ánh tình hình kinh tế. Ngày nay, mối liên hệ đó dường như đã biến mất hoàn toàn. Thị trường chứng khoán Mỹ giờ có giá trị gần gấp đôi toàn bộ GDP quốc gia, một con số khiến nhiều chuyên gia sửng sốt. Đó cũng là lý do vì sao vào tháng 04/2020 khi nước Mỹ ghi nhận tới 30 triệu người lao động thất nghiệp nhưng chỉ số chứng khoán lại tăng mạnh nhất kể từ 1987.
Với hàng nghìn tỷ đô la mới được tạo ra, Ngân hàng Trung ương cung cấp vốn với lãi suất gần như bằng 0 cho các tổ chức lớn, chủ yếu là các ngân hàng tư nhân và quỹ đầu tư. Dòng tiền giá rẻ đó không chảy vào nền kinh tế thực sự để tạo ra việc làm hay khôi phục sản xuất mà đổ vào thị trường cổ phiếu khiến chỉ số tăng dù cuộc sống người dân thường trì trệ hoặc là tồi tệ hơn.
Nguồn gốc của bất bình đẳng giàu nghèo
Có một câu hỏi thường trực vì sao khi tiền được in ra hàng loạt lạm phát không xuất hiện rõ rệt ngay trong đời sống? Câu trả lời nằm ở chỗ lạm phát thực tế đã hình thành nhưng nó đang ẩn mình và gây ra hậu quả theo dạng khác. Trong bức tranh kinh tế toàn cầu gần đây, lạm phát không bộc lộ rõ qua giá các mặt hàng tiêu dùng hàng ngày mà nổi bật hơn ở sự tăng vọt của giá nhà đất và thị trường chứng khoán. Lượng tiền được bơm vào hệ thống tài chính thay vì luân chuyển vào nền kinh tế thực lại chảy mạnh vào các loại tài sản đẩy giá trị của chúng lên cao, hệ quả là một nhóm thiểu số nắm giữ nhiều cổ phiếu và bất động sản trở nên giàu có một cách đột biến. Trong khi đó, phần lớn người dân không được hưởng lợi gì từ quá trình này. Khoảng cách giao nghèo ngày càng lớn dần.
Nhiều người nhận ra thực trạng ấy nhưng không mấy ai hiểu rõ ngọn nguồn. Nguồn gốc của sự phân hóa bắt đầu hình thành từ những năm 1980 ở phương Tây với sự trỗi dậy của chủ nghĩa tân tự do - Neoliberalism. Từ thời điểm đó, tài sản của tầng lớp giàu gắn chặt với tăng trưởng của thị trường chứng khoán. Đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, khi nền kinh tế rơi vào tình trạng sống nhờ trợ thở, thị trường chứng khoán lại càng phụ thuộc nhiều hơn vào các quyết định và biện pháp từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ FED. Lượng tiền được in ra càng lớn, thị trường càng tăng điểm, tài sản của người giàu theo đó cũng phình to.
Chỉ tính riêng từ 1980, tài sản của họ đã tăng trưởng đến khoảng 420%. Một trong những cơ chế góp phần tạo ra sự chênh lệch này là hiệu ứng Cantilon. Khi ngân hàng trung ương in tiền, nhóm người đầu tiên nhận được số tiền mới có thể duy trì hoặc nâng cao mức sống của mình. Trong khi những người nhận được sau đó thì đang phải đối mặt với hậu quả của lạm phát bắt đầu lan rộng. Thực ra điều đáng lo ngại hơn lại nằm ở tương lai gần khi người giàu quyết định bán dần cổ phiếu và bất động sản để chuyển sang những tài sản khác trong thời kỳ khó khăn. Khi ấy vận tốc của tiền tức tốc độ luân chuyển tiền tệ trong nền kinh tế bắt đầu gia tăng, đánh dấu thời điểm làm phát thực sự có thể bùng phát.
Ngân hàng Trung ương dù không có tiền tiết kiệm vẫn có khả năng tạo ra lượng tiền khổng lồ thông qua việc mua trái phiếu chính phủ. Trái phiếu về bản chất là một lời hứa rằng chính phủ sẽ hoàn lại tiền cùng lãi suất trong tương lai. Khoảng tiền ấy cuối cùng sẽ được chi trả bởi các thế hệ công dân sau này dưới hình thức thuế hoặc là qua việc chấp nhận mức lạm phát cao hơn. Giữa thực trạng ấy, câu hỏi đặt ra là liệu việc in tiền có thực sự là một giải pháp lâu dài hay chỉ đang tạm thời che đi những vấn đề sâu xa hơn?
Khủng hoảng niềm tin và những lối thoát khả dĩ
Khủng hoảng kinh tế kéo dài những năm gần đây đã buộc các chính phủ phải hành động thường bằng cách in tiền để hỗ trợ những người gặp khó khăn. Mặc dù hành động đó mang lại sự hỗ trợ thức thời song nhiều nhà phân tích cho rằng đây chỉ là một biện pháp tình thế, một hình thức băng bó tạm thời cho những vết thương sâu hơn trong cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu. Theo họ, những giải pháp thực sự cần được thực hiện từ nhiều thập kỷ trước. Thay vì đẩy mạnh các hoạt động đầu cơ vào thị trường bất động sản hay các công cụ tài chính mang tính may rủi, xã hội lẽ ra nên tập trung vào việc tạo ra của cải thực thông qua sản xuất, giáo dục, đội mới sáng tạo và nghiên cứu phát triển.
Ngân hàng thay vì hướng dòng vốn vào bất động sản và đầu cơ tài chính, lẽ ra nên ưu tiên cho vay vào những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị thực như các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các dự án đổi mới hay những sáng kiến công nghệ. Bạn hãy hình dung một thế giới mà những khoản đầu tư khổng lồ thay vì đổ vào các bong bóng tài sản là được rót vào nghiên cứu, phát minh và sản xuất. Dù tiềm ẩn rủi ro ngắn hạn đối với ngân hàng nhưng lợi ích dài hạn sẽ là một nền kinh tế năng động hơn, tạo ra nhiều công việc hơn, đổi mới sâu rộng hơn và đời sống người dân được nâng cao hơn. Việc một quốc gia tạo ra của cải không chỉ mang lại suất sản xuất lớn hơn mà còn giúp chính phủ có thêm nguồn thu từ thuế một cách tự nhiên mà không cần phải tăng thuế suất. Một xã hội có nền tảng kinh tế vững chắc và ít phụ thuộc vào nợ sẽ có khả năng ứng phó tốt hơn với khủng hoảng.
Thực tế cho thấy nếu đầu tư đúng đắng từ sớm, xã hội ngày nay có thể có một lượng tiết kiệm đáng kể giống như thời điểm cuối thế kỷ 20 mà nhiều gia đình và doanh nghiệp phương Tây vẫn còn ghi nhớ. Thế nhưng hiện tại toàn thế giới phải đối mặt với di chứng của một hệ thống tài chính quá mỏng manh. Và trong bối cảnh ấy người ta tự hỏi điều gì đang chờ đón phía trước. Một số dự báo rằng chúng ta đang tiến gần đến một thời kỳ bấp bênh hơn bao giờ hết. nơi mà lạm phát không ngừng leo thang trong khi tăng trưởng kinh tế thì lại trì trệ.
Một hiện tượng được gọi là đình lạm từng xảy ra vào những năm 1970 nhưng lần này tình hình có thể nghiêm trọng hơn vì lượng nợ khổng lồ cộng thêm sự bất ổn trong xã hội. Có ý kiến cho rằng toàn cầu sẽ mất dần đi sự tin tưởng vào đồng đô la Mỹ. Đồng tiền lâu nay vẫn được xem là trụ cột của hệ thống tài chính thế giới. Tuy vậy, bên cạnh đó cũng xuất hiện một trường phái tư duy khác. Một số nhà kinh tế cho rằng trong một thế giới bất ổn như hiện nay, đồng đô la có thể vẫn tăng giá trị bởi nó được xem là nơi trú ẩn an toàn nhất trong tổng thể các nền kinh tế yếu kém hoặc đang suy yếu. Đó là ý tưởng cốt lõi trong thuyết Milkshake đô la - Dollar Milkshake Theory, ví von rằng đồng đô la như ly sữa cuối cùng mà ai cũng muốn hút về phần mình trong lúc khan hiếm.
Giữa lúc đồng tiền truyền thống dần mất đi niềm tin, một số người hướng đến những giải pháp thay thế, có ý kiến đặt kỳ vọng vào tiền kỹ thuật số ổn định Stable Coins với tiềm năng mang lại một hệ thống thanh toán minh bạch và hiệu quả hơn. Cũng có người tin vào cách tiếp cận của lý thuyết tiền tệ hiện đại - Modern Monetary Theory(MMT) với lập luận rằng chính phủ không cần thiết phải hoàn trả toàn bộ số nợ mà chỉ cần đảm bảo khả năng trả lãi, miễn là quốc gia vẫn duy trì được sản xuất hàng hóa. Đây là một ý tưởng đầy tranh cãi bởi nó chưa từng được áp dụng ở quy mô lớn và có vẻ như cũng chỉ là một nước cờ rủi ro khác trong danh sách dài những giải pháp chưa kiểm chứng.
Thực tế thì ở một vài nơi trên thế giới, người dân đã chủ động tìm hướng đi mới. Từ một thị trấn nhỏ ở Ý đến một vài cộng đồng ở Venezuela đã có những nỗ lực phát hành tiền tệ địa phương nhằm tự chủ kinh tế. Dù quy mô còn nhỏ, những bước đi này cho thấy mong muốn tự xây dựng một khuôn khổ tài chính mới, vượt ra khỏi sự lệ thuộc và hệ thống tiền tệ toàn cầu, ẩn chứa nhiều điểm yếu. Không ai có thể đưa ra câu trả lời chính xác cho tình hình hiện nay, ngay cả các chuyên gia cũng bất đồng quan điểm và chính điều đó đã khiến cho bức tranh kinh tế càng trở nên khó đoán định hơn. Một điểm sáng tiềm năng nằm ở những cải cách có thể phát sinh từ chính khủng hoảng này. Bởi trong lịch sử, nhiều đột phá lớn đã ra đời từ những thời điểm khó khăn nhất.
Về phía cá nhân của chúng ta, giải pháp không nhất thiết phải là những động thái đầy kịch tính. Đó có thể chỉ là việc suy nghĩ cẩn trọng hơn về tài sản mà mình đang sở hữu. Một số người lựa chọn giữ vàng thứ kim loại quý không thể được in ra bởi bất kỳ ngân hàng trung ương nào. Với người trẻ tuổi, tiền điện tử trở thành một hướng đi hấp dẫn. Khi công nghệ blockchain ngày càng được công nhận, một số chính phủ và ngân hàng lớn bắt đầu có thái độ nghiêm túc hơn đối với lĩnh vực này với cái nhìn dài hạn rằng tiền mã hóa có thể là một phần trong tương lai của tài chính toàn cầu.
Còn với người có tư duy sáng tạo và mạo hiểm, việc nghiên cứu các tài sản có thể được lợi từ chính sách của các ngân hàng trung ương là một lựa chọn khác, một kiểu chơi trò chơi của thị trường với chính những tổ chức tạo ra luật chơi. Rốt cuộc thì trong giai đoạn nhiều biến loạn như hiện nay, mỗi cá nhân cần tự mình suy xét và tìm hiểu hệ thống tài chính hiện tại có vẻ như đã trở nên rối rắm và thiếu hiệu quả đến mức nhiều người không còn tin được vào tính bền vững của nó nữa.
Từ lâu cấu trúc tiền tệ được duy trì như một thực thể vô hình không bị chất vấn. Chỉ đến khi khủng hoảng bùng phát, mọi ánh mắt mới đổi dồn về những biểu hiện bề mặt, lạm phát, thất nghiệp, khủng hoảng nợ mà hiếm ai nhìn sâu hơn vào cội nguồn thật sự. Bên dưới những biểu hiện ấy là một sự kết hợp nguy hiểm của hệ thống tài chính dựa trên nợ, quá trình tài chính hóa cực độ, rủi ro đạo đức của các tổ chức lớn cộng với hiệu ứng Cantilon, hiện tượng khiến đồng tiền mới được phân phối không đồng đều, làm gia tăng chênh lệch giàu nghèo. Tất cả những điều này đã đẩy hệ thống đến bờ vực của sự mong manh khiến niềm tin một trong những thành phần thiết yếu nhất của kinh tế thị trường này đang bị lung lay nghiêm trọng.
Bạn nghĩ sao về các phân tích trong bài viết? Nếu bạn thấy những phân tích trong bài là đáng để suy ngẫm, hãy chia sẻ cho những ai đang quan tâm đến kinh tế và tình hình tài chính cũng như những gì đang diễn ra hiện nay trên thế giới. Vì hiểu được bản chất và nguồn gốc các cuộc khủng hoảng là bước đầu tiên để chuẩn bị trước khi khủng hoảng xảy ra.
